Durante décadas, os seus nomes apenas ocuparon algunhas liñas en arquivos dispersos, documentos oficiais ou recordos familiares transmitidos de xeración en xeración. As súas historias quedaron soterradas baixo o peso da guerra, do exilio e do silencio. Ata agora.
Vilagarcía deu este martes un paso para reparar esa débeda coa súa propia historia ao instalar cinco “stolpersteine”, as coñecidas pedras da memoria que lembran ás vítimas do nazismo, en homenaxe a outros tantos veciños que foron deportados aos campos de concentración alemáns tras a Guerra Civil española.
As pequenas placas douradas, incrustadas no chan en Vilaxoán, O Carril e no centro urbano de Vilagarcía, lembran desde hoxe a Antonio Lamas Jueguen, Ramón Diz Rivas, José García Rodríguez, Antonio Quintáns Romero e Francisco Varela Loureiro. Cinco vidas marcadas pola represión, o exilio e a barbarie nazi. Cinco historias que regresan ao espazo público para ocupar o lugar que lles corresponde na memoria colectiva.
A elección da data non foi casual. O acto celebrouse o 5 de maio, día dedicado á lembranza dos españois deportados e falecidos nos campos de concentración nazis, converténdose nunha xornada de homenaxe, pero tamén de reflexión sobre o pasado e os riscos do presente.
Unha emoción herdada durante xeracións
O momento máis conmovedor da mañá produciuse en Vilaxoán, durante o descubrimento das pedras dedicadas a Ramón Diz e Antonio Lamas. Alí tomou a palabra Marcela Diz, sobriña-neta de Ramón, asasinado no campo de exterminio de Gusen en 1944.
A súa intervención serviu para poñer voz a unha dor que atravesou varias xeracións. A familia Diz non só sufriu a deportación de Ramón. O seu irmán Manuel foi fusilado polos franquistas en 1936 e outro familiar, José Diz, morreu anos despois nun campo de traballo soviético tras ser capturado o barco no que traballaba.
A descendente do deportado advertiu do perigo de esquecer o significado daqueles acontecementos e mostrou a súa preocupación pola normalización de determinados discursos extremistas. Unha mensaxe que acabou converténdose nun dos fíos condutores da homenaxe. Porque detrás de cada pedra hai moito máis que unha biografía individual. Hai unha historia colectiva de persecución, intolerancia e perda que afecta a milleiros de familias en toda Europa.
Da represión franquista aos campos de exterminio
Os cinco homenaxeados compartiron un destino semellante. Tras a vitoria franquista, moitos republicanos españois refuxiáronse en Francia. Co estalido da Segunda Guerra Mundial e a ocupación nazi, quedaron nun limbo político que os converteu en presa fácil para o réxime de Hitler.
A maioría acabaron en Mauthausen e no seu campo satélite de Gusen, dous dos principais centros de exterminio aos que foron enviados os republicanos españois. Deles, só un conseguiu sobrevivir.
Antonio Lamas Jueguen, nacido en Vilaxoán en 1912, foi deportado a Buchenwald en 1944 e liberado ao rematar a guerra. Estableceuse posteriormente en Francia, onde faleceu en 1989. Os outros catro non tiveron a mesma sorte. Ramón Diz, José García, Antonio Quintáns e Francisco Varela morreron en Gusen entre 1941 e 1944, vítimas dun sistema creado para destruír física e moralmente aos seus prisioneiros.
Un recordo para as xeracións futuras
O alcalde de Vilagarcía destacou durante o acto a importancia de sacar estas historias do esquecemento e integralas na memoria pública da cidade. As pedras colocadas nas rúas forman parte do proxecto internacional Stolpersteine, impulsado polo artista alemán Gunter Demnig e considerado o maior memorial descentralizado do mundo en recordo das vítimas do nazismo.
A súa filosofía é tan sinxela como poderosa: colocar unha pequena placa diante do último lugar de residencia coñecido da vítima para que quen pase por alí se deteña, lea o seu nome e lembre. Non hai grandes monumentos nin esculturas impoñentes. Só unha pedra, unha data e unha vida resumida en poucas palabras. O suficiente para evitar que o esquecemento complete o traballo que iniciaron os verdugos.
Unha historia local que forma parte da historia de Europa
A homenaxe serviu tamén para lembrar unha realidade que durante moito tempo permaneceu pouco coñecida: a dos miles de republicanos españois que acabaron nos campos nazis tras a Guerra Civil. Segundo se lembrou durante o acto, máis de 4.400 españois foron asasinados en Mauthausen, Gusen e outros campos de concentración. Entre eles había máis dun cento de galegos e varias decenas de pontevedreses.
As cinco pedras instaladas en Vilagarcía apenas representan unha mínima parte desa historia. Pero tamén son unha forma de traer o pasado ao presente e de lembrar que os nomes que figuran nos libros de historia foron persoas reais, con familias, profesións e proxectos de vida truncados pola intolerancia.
Desde agora, quen pase pola praza Rafael Pazos de Vilaxoán, pola Praza da Liberdade do Carril ou pola rúa do Río poderá atoparse con esas pequenas placas douradas. Quizais se deteña uns segundos para lelas. Quizais continúe o seu camiño. Pero os nomes de Antonio, Ramón, José, Antonio e Francisco volverán estar onde nunca deberon desaparecer: nas rúas da súa propia terra.
