As illas de San Simón e Santo Antón, na Ría de Vigo, xa forman parte da listaxe de Lugares de Memoria Democrática de España, unha distinción que reivindica e preserva o legado das persoas replesaliadas neste enclave. Situadas fronte a Cesantes, no Concello de Redondela, este recoñecemento protexe legalmente o espazo e asegura que se respeten os principios de verdade, xustiza e reparación cara as vítimas.
A decisión, firmada polo secretario de Estado de Memoria Democrática, Fernando Martínez López, publicouse no Boletín Oficial do Estado (BOE), amparada baixo a Lei de Memoria Democráticia de 2022 e afecta á totalidade do territorio insular.
O maior campo de concentración de Galicia
Tras o golpe de Estado contra a Segunda República, o xeneral franquista Martínez Anido ordeou habilitar o arquipélago como campo de concentración para desconxestionar as prisións de Vigo, Pontevedra, Vilagarcía de Arousa e Ourense, a pesar de que, posteriormente, tamén chegou a recibir presos doutros territorios como Asturias.
Ata o seu peche definitivo en marzo de 1943, polas súas celas chegaron a pasar 5.600 persoas. Sen contar os asasinatos directos —fusilamentos, ‘paseos’ e, en definitiva, execucións extraxudiciais—, 500 persoas morreron polas condicións de vida inhumanas ás que se viron sometidas: escaseza de alimentos e hacinamento extremo con ate 2.000 persoas que chegaron a estar confinadas simultáneamente.
Que cambia?
O espazo seguirá mantendo os usos que se lle dan na actualidade. Non obstante, este recoñecemento permite blindar a súa preservación e iniciar procesos para o recoñecemento da súa traxectoria histórica.
Entre as medidas promovidas pola Adminsitración Xeral do Estado, prevese a instalación de placas e paneis explicativos e puntos de recoñecemento ás vítimas; o desenvolvemento de contidos audiovisuais e dixitais; a suma de información xeolocalizada, fotografías e materiais sobre as illas ao portal da Secretaría de Estado de Memoria Democrática e súa inclusión en circuitos internacionais sobre Memoria Democrática.
Ademais, a declaración non modifica a titularidade das illas. A propiedade continúa en mans do Ministerio para a Transición Ecolóxica, mentres que a Xunta mantén a concesión para a súa ocupación.
Recoñecemento ao papel das ‘madriñas’
O documento oficial, que fai un repaso da traxectoria histórica do lugar, tamén plantexa poñer en valor o papel das ‘madriñas’. Trátase do nome co que se coñece popularmente ás veciñas organizadas de Cesantes que, comprometendo a súa seguridade, conformaron unha rede de apoio para os replesaliados.
Durante anos, funcionaron de nexo entre os presos e as súas familias, facéndolles chegar roupa, alimentos ou correspondencia nun contexto marcado pola represión.
A historia de San Simón como protagonista
Nos últimos anos, a illa de San Simón tamén foi obxecto de diversas iniciativas destinadas a recuperar, divulgar e reivindicar o seu pasado histórico, que contribuíron a poñer en valor o seu legado.
É o caso da páxina web promovida polo Concello de Redondela que busca dixitalizar e recuperar a historia dos presos da illa, durante décadas silenciada, e achegar información sobre as súas traxectorias vitais.
Tamén destaca o filme ‘San Simón’, de Miguel Ángel Delgado, estreado en 2025, que realiza un importante labor de divulgación da historia represiva de San Simón e contribúe a manter viva a lembranza do acontecido no arquipélago.